Nhà khoa học Nobel từ bỏ vị trí tại đại học hàng đầu Mỹ, chấp nhận lời mời từ Thanh Hoa

Hôm 3 tháng 7, Đại học Thanh Hoa chính thức bổ nhiệm Omar Yaghi, giáo sư 61 tuổi vừa nhận giải thưởng khoa học cao nhất thế giới trong lĩnh vực hóa học. Trong vai trò mới, ông sẽ dẫn dắt nhóm nghiên cứu tập trung vào việc áp dụng trí tuệ nhân tạo để biến đổi cách tiếp cận thiết kế và chế tạo những vật liệu tiên tiến, giúp giảm đáng kể thời gian phát triển so với các phương pháp truyền thống.

Yaghi là một trong ba người lĩnh giải Nobel Hóa học năm 2025 nhờ công trình tiên phong về các khung cấu trúc hữu cơ-kim loại, hay còn gọi là MOFs. Những vật liệu này có đặc điểm độc đáo: cấu trúc xốp giống như lớp bọt biển, cho phép chúng có khả năng bắt giữ và chuyển đổi các phân tử carbon, hút ẩm từ không khí sa mạc hoặc thu giữ hydro để ứng dụng trong sản xuất năng lượng tái tạo.

Tại buổi lễ nhận chức, Yaghi bày tỏ mong muốn sử dụng công trình nghiên cứu của mình để phát triển các loại vật liệu có thể giúp giải quyết những vấn đề lớn liên quan đến bảo vệ môi trường, bao gồm khủng hoảng thiếu nước, giảm lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính và thúc đẩy mô hình phát triển bền vững. Ngoài ra, ông cũng kỳ vọng được tham gia đào tạo các thế hệ nhà khoa học mới trong lĩnh vực hóa học kết hợp công nghệ thông minh.

Trước khi sang Trung Quốc, Yaghi giữ chức vị Giáo sư danh dự mang tên James và Neeltje Tretter tại Đại học California, Berkeley, hiện được xem là trường đại học công lập hàng đầu của Mỹ. Tuyến lộ học thuật của ông bắt đầu từ một gia đình người tị nạn Palestine sống tại Amman, Jordan, nơi ông sinh ra năm 1965. Ở tuổi 15, ông chuyển tới Mỹ và sau đó hoàn thành tiến sĩ chuyên ngành Hóa học tại Đại học Illinois Urbana-Champaign. Trước khi đến Berkeley, ông đã có kinh nghiệm làm việc tại nhiều tổ chức giáo dục danh tiếng như Đại học bang Arizona, Đại học Michigan và Đại học California tại Los Angeles.

Trong một cuộc trao đổi vào tháng 11 năm ngoái, Yaghi nhận định rằng ngành hóa học vật liệu kết hợp AI đang trải qua giai đoạn phát triển sôi nổi. Công nghệ này cho phép tạo ra vật liệu mới nhanh chóng hơn, với chi phí thấp hơn và tính bền vững cao hơn. Thay vì dựa vào phương pháp thử sai như những năm trước đây, các nhà nghiên cứu ngày nay có thể thiết kế vật liệu với độ chính xác tăng đột biến. Bước phát triển tiếp theo mà ông hướng tới là tạo ra các vật liệu có khả năng tự quản lý, chứa sẵn hướng dẫn chức năng, hoạt động giống như phân tử ADN tự nhiên.

Trong suốt sự nghiệp học thuật, Yaghi đã giành được nhiều danh hiệu quốc tế danh giá, trong đó có Giải thưởng Khoa học Albert Einstein, Giải thưởng Wolf trong lĩnh vực Hóa học và Giải thưởng Balzan. Hiện nay, ông giữ tư cách thành viên nước ngoài của Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc. Ông đã nhiều lần nhận Giải thưởng Nghiên cứu Công nghệ Nano của Trung Quốc và duy trì quan hệ hợp tác sâu rộng với các trường đại học hàng đầu nước này như Thanh Hoa, Nam Kinh, Phúc Đán và Giao thông Thượng Hải.

Zhou Zihui, một học viên từng làm việc với Yaghi tại Berkeley, cho biết thầy của mình đã huấn luyện khoảng 200 lần những nhà nghiên cứu tương lai, trong đó gần một nửa là công dân Trung Quốc. Yaghi luôn nhấn mạnh với các học trò rằng khi tham gia vào công tác nghiên cứu khoa học, không được chỉ tập trung vào khía cạnh lý thuyết hay công bố những bài báo học thuật, mà phải suy nghĩ cách thức để các công trình này được cộng đồng toàn cầu biết đến và có tác động tích cực tới đời sống con người.

Trong vòng hai năm gần đây, xu hướng các nhân tài dịch chuyển từ các nước phương Tây về Trung Quốc đã diễn ra với quy mô lớn. Ngoài những giáo sư và tiến sĩ có gốc Hoa quay trở lại, một số lượng đáng chú ý các nhà khoa học quốc tế cũng chọn làm việc tại các cơ sở giáo dục Trung Quốc, bao gồm nhà toán học Ngô Bảo Châu và Vũ Hà Văn tại Đại học Hong Kong, nhà hóa sinh Hartmut Michel tại Đại học Cát Lâm, nhà toán học Joshua Zahl tại Đại học Nam Khai, cùng nhiều nhân vật nổi tiếng khác.

Theo thống kê hiện tại, có khoảng 4 vị giáo sư từng đoạt giải Nobel đang công tác toàn thời gian tại các cơ sở giáo dục Trung Quốc, phần lớn trong số họ mới gia nhập từ năm 2025.