Nút thắt trong thanh toán dự án chống ngập quy mô 10.000 tỷ đồng

Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc gần đây đã chỉ thị TP HCM cần giải quyết triệt để những vướng mắc còn tồn tại nhằm hoàn tất dự án xử lý ngập do triều ở khu vực TP HCM giai đoạn một trước hết năm 2026. Yêu cầu này được đưa ra sau khi dự án kéo dài suốt mười năm, liên tục vấp phải những trì hoãn mặc dù hầu hết khối lượng công việc đã được thực hiện.

Công trình được khởi động năm 2016 với tổng vốn ban đầu gần 10.000 tỷ đồng, được thực hiện theo mô hình BT với Tập đoàn Trung Nam làm nhà đầu tư. Dự án bao gồm 6 cống chắn triều có chiều rộng từ 40-160 mét, hệ thống bờ bao dọc theo sông Sài Gòn dài 7,8 km cùng các công trình kỹ thuật hỗ trợ.

Theo lịch trình ban đầu, dự án sẽ hoàn tất vào năm 2018 để bảo vệ vùng rộng 570 km2 ở phía tây sông Sài Gòn và khu trung tâm của thành phố, nơi sinh sống của khoảng 6,5 triệu cư dân. Tuy nhiên, công trình đã trải qua nhiều giai đoạn ngưng trệ, mặc dù Chính phủ trong các kỳ trước đã ban hành các văn bản để tháo gỡ vấn đề. Do kéo dài, tổng giá trị dự án BT hiện đã tăng lên khoảng 14.446 tỷ đồng.

Cho đến lần dừng hoạt động công trình thứ ba vào tháng 11 năm 2020, dự án đã đạt mức hoàn thành hơn 90% về khối lượng. Sau khoảng 5 năm đình trệ, công trình được tháo gỡ một số khó khăn và bắt đầu trở lại từ cuối năm 2025, dự kiến kết thúc trong năm nay. Mặc dù vậy, tiến độ thực hiện vẫn gặp trục trặc do TP HCM và nhà đầu tư chưa đạt được sự thống nhất về cách thức thanh toán.

Trở ngại chính nhất xuất phát từ cơ chế thanh toán BT bằng quỹ đất. Trong hình thức này, nhà đầu tư cấp vốn để thi công công trình, sau đó Nhà nước hoàn trả bằng quỹ đất có giá trị ngang bằng. Nếu quỹ đất được giao với giá trị thấp hơn chi phí công trình hoặc chưa thỏa mãn các yêu cầu pháp lý, tài chính dự án sẽ bị tê liệt.

Theo Bộ Tài chính, TP HCM đề xuất sử dụng 7 lô đất nằm trong hợp đồng BT gốc để thanh toán cho nhà đầu tư, còn phần tiền chênh lệch giữa giá trị công trình và quỹ đất sẽ do ngân sách chi trả. Trong khi đó, Trung Nam yêu cầu được thanh toán toàn bộ giá trị công trình bằng quỹ đất với nguyên tắc ngang giá, căn cứ vào kết luận của Cơ quan Kiểm toán Nhà nước.

Bảy lô đất mà thành phố dự định dùng để thanh toán có tổng giá trị ước tính khoảng 4.983 tỷ đồng, con số này thấp hơn đáng kể so với tổng giá trị dự án sau khi điều chỉnh. Nếu theo phương án của nhà đầu tư, TP HCM sẽ phải cân bố thêm quỹ đất để đảm bảo cân bằng giá trị.

Trước đó, với tổng mức vốn gần 10.000 tỷ đồng theo hợp đồng ban đầu, TP HCM có kế hoạch thanh toán cho nhà đầu tư 16% bằng đất và 84% bằng tiền. Lúc đó thành phố xác định ba lô đất gồm C8A khu A - Khu đô thị Nam TP HCM, 232 Đỗ Xuân Hợp và khu đất ở phường Phước Long B thuộc TP Thủ Đức cũ.

Bốn lô đất bổ sung được đưa vào phương án thanh toán là 118B Trần Đình Xu, 290 Đào Trí, 1005 Thoại Ngọc Hầu và 762 Bình Quới. Tuy nhiên, phương án thanh toán theo tỷ lệ 16% đất và 84% tiền sau đó được đánh giá là chưa hợp lý. Theo quy định tại thời điểm ký kết hợp đồng, dự án BT thanh toán bằng quỹ đất phải tuân thủ nguyên tắc ngang giá, nghĩa là giá trị quỹ đất giao cho nhà đầu tư phải tương ứng với giá trị công trình; phần tiền chênh lệch mới được xử lý bằng tiền mặt.

Những vướng mắc này dẫn đến kế hoạch thanh toán không tiến triển, ảnh hưởng tiêu cực đến dòng vốn dự án. Vào giữa năm 2020, khi thời gian thực hiện hợp đồng BT và kỳ hạn giải ngân tái cấp vốn từ BIDV hết hiệu lực, nhà đầu tư mất đi nguồn tài chính để thanh toán nợ vay và tiếp tục thi công. Dự án lúc này dừng lần thứ ba, sau hai lần tạm dừng vào năm 2018 và 2019.

Tháng 4 năm 2021, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 40, cho phép TP HCM tiếp tục triển khai dự án theo cơ chế đặc thù, chịu trách nhiệm hoàn thành công trình và thanh toán cho nhà đầu tư theo quy định. Tuy nhiên, theo kết luận gần đây của Cơ quan Kiểm toán Nhà nước, sau khi nghị quyết được ban hành, TP HCM chưa nhanh chóng đàm phán, điều chỉnh phương án thanh toán phù hợp, khiến những vướng mắc tiếp tục kéo dài.

Đến khi Chính phủ ban hành Nghị quyết số 212 vào tháng 7 năm 2025 để tiếp tục xử lý khó khăn, thành phố mới điều chỉnh hướng dùng 7 lô đất nằm trong hợp đồng BT ban đầu để thanh toán, phần chênh lệch thanh toán bằng tiền. Tuy vậy, phương án này vẫn có những hạn chế do một số lô đất vướng các vấn đề pháp lý, chưa sẵn sàng thực hiện. Cơ quan Kiểm toán Nhà nước cũng nhận định rằng 7 lô đất dự kiến dùng để thanh toán chưa thỏa mãn nguyên tắc ngang giá.

Cơ quan kiểm toán đề xuất TP HCM nên sớm hoàn tất các thủ tục thanh toán đối với những khu đất đã sẵn sàng pháp lý và được các bên chấp thuận. Với các lô đất còn gặp trở ngại, thành phố cần phối hợp với nhà đầu tư để rà soát toàn diện, thống nhất cách xử lý. Trong trường hợp cần bổ sung khu đất không nằm trong hợp đồng ban đầu, hai bên phải điều chỉnh và ký kết phụ lục hợp đồng BT.

Tính đến tháng 3 năm nay, TP HCM đã thanh toán ba lô đất cho nhà đầu tư gồm 232 Đỗ Xuân Hợp, 762 Bình Quới và C8A Khu A - Khu đô thị Nam TP HCM. Theo bảng giá đất của thành phố, tổng giá trị ước tính của ba khu này vào khoảng 2.500 tỷ đồng. Những lô còn lại đang được thành phố và các bên liên quan tiếp tục kiểm tra rà soát.

Theo UBND TP HCM, phương án sử dụng 7 lô đất nằm trong hợp đồng BT ban đầu và thanh toán phần chênh lệch bằng tiền được xây dựng sau khi xem xét thêm quy định tại Nghị quyết số 16 của Chính phủ về tháo gỡ khó khăn của các dự án BT. Tuy nhiên, Bộ Tài chính cho rằng công trình ngăn triều này đã được xác định là dự án BT thanh toán bằng quỹ đất, chứ không phải bằng tiền. Do đó, thành phố cần chủ động xác định phương án xử lý theo thẩm quyền của mình và tuân thủ quy định.

Từ phía nhà đầu tư, Trung Nam thông báo vì gặp trở ngại pháp lý và phương án thanh toán chưa được giải quyết hoàn toàn, doanh nghiệp chưa thể huy động và giải ngân nguồn vốn vay từ BIDV. Để duy trì tốc độ tiến độ, nhà đầu tư đang tự cấp vốn để thi công các hạng mục còn lại, nhưng khả năng tài chính này không đủ để hoàn tất toàn bộ công trình.

Theo Trung Nam, nhằm BIDV tiếp tục giải ngân, dự án cần được ký kết phụ lục hợp đồng BT mới, trong đó bao gồm cập nhật tổng mức vốn điều chỉnh đã được phê duyệt và bổ sung quỹ đất thanh toán. Doanh nghiệp cho biết việc chậm hoàn thành các thủ tục pháp lý còn gây ra chi phí lãi vay phát sinh. Cho đến cuối tháng 5, tổng lãi vay đã vượt quá 2.500 tỷ đồng.

Để tháo gỡ tình trạng này, Trung Nam kiến nghị TP HCM chấp thuận thay thế hai lô đất tại 290 Đào Trí và phường Phước Long B bằng hai lô đất khác tại 257 Trần Hưng Đạo và 79B Lý Thường Kiệt. Theo doanh nghiệp, sự bổ sung này nhằm đảm bảo nguyên tắc ngang giá như kiến nghị của cơ quan kiểm toán, tạo cơ sở để ký phụ lục hợp đồng BT và mở rộng nguồn tài chính cho dự án.