Ba thế kỷ sau, một bậc đại trí thức Việt vẫn tỏa sáng

Vào ngày 31 tháng 10 năm 2025, tại phiên họp lần thứ 43 của Đại hội đồng UNESCO diễn ra ở Samarkand, Cộng hòa Uzbekistan, tổ chức này đã chính thức phê chuẩn một nghị quyết nhằm tôn vinh và cùng kỷ niệm ba trăm năm sinh của nhân vật văn hóa nổi tiếng Lê Quý Đôn.

Đề xuất của đất nước ta đã nhận được sự ủng hộ tích cực từ các nước Ấn Độ, Indonesia, Nhật Bản, Hàn Quốc và Thái Lan. Sự chung thuận này phản ánh những nguyên tắc mà Lê Quý Đôn cả đời theo đuổi - như tôn kính hiến pháp, coi trọng con đường học hành, giao lưu tư tưởng giữa các nền văn minh, và cống hiến cho nhân loại - những giá trị có khả năng ảnh hưởng sâu rộng vượt qua ranh giới các quốc gia, phù hợp với tinh thần tiến bộ mà UNESCO và cộng đồng thế giới luôn hướng tới.

Tối cùng ngày, tại Hưng Yên, một buổi lễ kỷ niệm cấp toàn quốc ba trăm năm ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn đã diễn ra, được VTV hợp tác cùng tỉnh Hưng Yên tổ chức. Tại sự kiện này, Phó thủ tướng thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc đã phát biểu, nhấn mạnh rằng mặc dù ba thế kỷ đã qua, nhưng những phẩm chất như sự say mê học hỏi, tự lực tự cường, tôn thờ những sự thật khách quan, óc thực dụng, và lòng mong muốn đóng góp của Lê Quý Đôn vẫn giữ sức mạnh sống động và rực rỡ.

Theo phó thủ tướng, Lê Quý Đôn là biểu thức sống của khát vọng tìm tòi kiến thức, phẩm hạnh của một quân tử, và trách nhiệm của người có óc tuệ đối với quê hương. Sự sống và sự nghiệp của ông đã trở thành biểu tượng sáng chói về tinh thần và tài năng của dân tộc Việt, và là vinh quang mà toàn dân tộc tự hào.

Phó thủ tướng cũng phân tích rằng những gì làm cho Lê Quý Đôn có giá trị lâu bền không phải chỉ từ những bộ sách quý hiếm và rộng lớn của ông, mà từ chính tính cách của một nhân vật học thức lớn: người biết học rộng nhưng không bao giờ bỏ qua hiện thực; tiếp nhận tinh túy từ bên ngoài nhưng vẫn bảo vệ sắc thái dân tộc; kết hợp nghiên cứu lý thuyết với trách nhiệm xã hội; và liên kết những nhiệm vụ chính trị với việc chăm sóc nhân dân và quốc gia.

Với Lê Quý Đôn, việc học không phải nhằm mục đích kiếm tìm danh vọng, mà để nắm bắt chân lý, để góp sức vào đời, để phục vụ Tổ quốc, để lo cho dân chúng; việc viết không phải để lưu lại tên tuổi cho sau này, mà để bảo lưu tri thức của dân tộc; vai trò làm quan không vì quyền hành, mà vì trách nhiệm với đất nước.

Những nguyên tắc này xuyên suốt toàn bộ cuộc đời của một bậc nho học lớn, đồng thời thể hiện sự hòa hợp giữa tri thức, đạo đức và hành động - những yếu tố mà bất kể thời kỳ hay thế hệ nào cũng phải quý mến và tiếp tục phát huy.

Phó thủ tướng nhận định rằng để đất nước phồn vinh, Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn từ lâu đã thấu hiểu một chân lý cơ bản: phải đề cao con người tài năng, phải trọng giáo dục, và phải theo đuổi học tập khoa học và chân thực. Những tư tưởng này vượt ra ngoài khoảng thời gian nó ra đời, vẫn còn ý nghĩa sâu sắc cho thế hệ hiện tại.

Theo kế hoạch, trong tháng 10 tới, tỉnh Hưng Yên sẽ tổ chức một cuộc triển lãm về Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn tại trung tâm UNESCO ở Paris, đồng thời tiếp tục thực hiện các biện pháp nhằm gìn giữ và khai thác những giá trị di sản mà ông để lại.

Tối ngày 30 tháng 7, một bộ phim tài liệu mang tên Nhà bác học Lê Quý Đôn đã lên song trên VTV1. Bộ phim này do Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chỉ đạo, Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương sản xuất.

Bộ phim không chỉ vẽ lại chân dung của bậc đại trí thức mà còn kích thích sự tự hào, khích lệ tinh thần học hỏi và cống hiến trong toàn xã hội. Thay vì chỉ kể lại những sự việc, phim sử dụng những tư liệu quý báu, ý kiến từ các chuyên gia nghiên cứu, hình ảnh các di tích, các tư tịch và những giá trị mà cho đến nay vẫn còn sức mạnh trong cuộc sống.

Tác phẩm phim ả giải đáp vì sao Lê Quý Đôn được coi là