Năm mươi năm kỷ niệm về thành phố: Xe lam và xích lô - những ký ức không thể quên

Tôi muốn ghi lại kỷ niệm về hai loại phương tiện vận chuyển hành khách đặc biệt - xe lam và xích lô, những chiếc xe tượng trưng cho một giai đoạn phát triển đặc sắc của đô thị này. Trong một thời kỳ dài, chúng không chỉ đơn thuần là công cụ kiếm sống mà còn là giải pháp giao thông hiệu quả, đáp ứng nhu cầu di chuyển của đa số cư dân thành phố.

Điểm nổi bật của hai loại phương tiện công cộng này nằm ở mức giá phải chăng, cùng với mạng lưới hoạt động rộng khắp từ trung tâm đến các vùng ngoại ô. Tại nội thành, hầu như đường chính nào cũng có tuyến xe đi qua, trong khi những con hẻm nhánh chỉ cần đi bộ một quãng ngắn là có thể dễ dàng bắt xe được.

Đặc biệt, xe lam sở hữu tính linh hoạt vượt trội so với các phương tiện khác - không cần dừng ở bến cố định mà có thể dừng bất cứ đâu tùy theo nhu cầu khách. Những người lái xe lam có lẽ sở hữu một kỹ năng quan sát vô cùng nhạy bén. Giữa dòng xe chở hành khách tấp nập, chỉ cần một cử chỉ nhẹ nhàng của khách hàng là họ lập tức hiểu ý và dừng lại. Thậm chí, phía lưng của tài xế cũng trở thành một "công tắc" để phát tín hiệu yêu cầu dừng xe. Về vấn đề thanh toán, tôi hầu như chưa bao giờ chứng kiến những tranh cãi về tiền vé - hành khách chỉ cần đưa tiền, nếu dư thì tài xế trả lại, rất ít khi xảy ra những bất đồng hoặc cự nạn.

Những du khách từ các tỉnh khác khi đến thành phố sẽ gặp xe lam ngay tại hai điểm nhập cảnh chính là bến xe Miền Tây và bến xe Miền Đông. Tôi từng là hành khách khá thường xuyên của tuyến xe nối liền bến xe Miền Tây với Chợ Lớn.

Tôi nhớ một sự cố hôm nọ khi xe vừa chở đầy khoảng mười hành khách, tài xế lái xe ra khỏi bãi đậu xe bến xe với tốc độ quá nhanh nên xe bị lật ngang trên đường. Những hành khách sợ hãi chúi ra ngoài trong khi dân chúng xung quanh không ngần ngại giúp đỡ, chung tay lật xe lại. May mắn rằng không ai bị tổn thương đáng kể, mọi người thể hiện sự bao dung và tiếp tục cuộc hành trình của họ một cách bình thản.

Quanh năm 1980, tôi có một giai đoạn kéo dài hơn một tháng liên tục di chuyển trên tuyến xe Chợ Lớn - Sài Gòn với trục đường chính là Trần Hưng Đạo. Lý do là cha tôi phải nhập viện phẫu thuật tại Bệnh viện Sùng Chính (sau này được đổi tên thành Bệnh viện Chấn thương chỉnh hình) cũng nằm trên con đường này. Sau khi xuất viện, cha nằm dưỡng tại một căn phòng ngủ không xa góc giao Nguyễn Trãi - Châu Văn Liêm. Công việc hằng ngày của tôi là đi lấy cơm từ nhà người chị lớn sống trong một con hẻm nhỏ trên đường Trần Hưng Đạo, đối diện với tòa nhà Công an thành phố.

Mỗi lần lên xe, tài xế xe lam thường quay đầu để hỏi điểm dừng của tôi. Để dễ nhớ, tôi thường nói xuống gần Công an thành phố. Sau hơn một tháng đi lại thường xuyên, nhiều tài xế đã quen mặt tôi và nhớ rõ điểm dừng. Có một lần khi xe chỉ có một mình tôi, tài xế thân thiện nói sẽ chờ thêm khách. Rồi anh ta kể rằng kể từ khi tôi bắt đầu đi lại trên tuyến này, những vụ móc túi hành khách đã giảm đi đáng kể - chắc là những kẻ móc túi sợ tôi! Tôi mới nhận ra rằng chỉ vì một điểm dừng hằng ngày ở sở công an thành phố mà lại có tác dụng ngăn chặn tội phạm đến vậy!

Một lần khác, tôi đi trên tuyến xe Thủ Đức - Sài Gòn. Thời kỳ đó tôi kinh doanh bán hàng nên mang theo một khoản tiền lớn. Trước đó, tôi vừa uống rượu xong với một số bạn cùng chờ tại bãi đậu xe tải đối diện nhà máy xi măng Hà Tiên trên xa lộ Hà Nội, nên khi lên xe tôi ngủ rất sâu. Khi đến bến xe, tài xế lái xe đã thực hiện hành động chỉ có thể ghi là tình cảm của một con người tốt bụng - anh ta đánh thức tôi dậy và trao cho tôi một chiếc túi chứa các bộ quần áo và tiền bạc. Anh bảo vì thấy tôi ngủ quá say nên anh đã cất giúm những thứ đó. Khi kiểm tra lại, tất cả mọi thứ đều nguyên vẹn. Lời cảm ơn lúc bấy giờ dường như không đủ để bày tỏ lòng biết ơn của tôi!

Khi nói đến xích lô, ấn tượng sâu sắc nhất đến từ một câu chuyện do mẹ tôi kể lại. Mẹ đã để quên chiếc bóp khi xuống xe, trong đó chứa nhiều giấy tờ quan trọng, tiền bạc và các trang sức nữ tính (những thứ mẹ thường cất vào bóp vì sợ bị giật trên đường). Mẹ tưởng như đã mất hết, nhưng không ngờ chỉ vài phút sau đó, chú xích lô quay lại với vẻ mặt vui vẻ, trao chiếc bóp trả lại và còn dặn dò mẹ phải cẩn thận hơn lần sau.

Bản thân tôi không rành đường phố, vì vậy có một lần tôi gọi xích lô đạp chở đến một địa điểm cụ thể và cứ hỏi mấy tiền. Chú xích lô lại bảo tôi cứ lên xe trước. Hóa ra điểm tôi cần đến chỉ là vòng qua một con đường nhỏ, khoảng cách chỉ khoảng 300 mét. Khi hỏi tiền, chú bảo "cho bao nhiêu cũng được". Đó chính là bản chất quý giá - sự thành thật lẫn tin tưởng lẫn nhau.

Là người từ địa phương khác, tôi từng bị "hố" trong một chuyến xích lô. Tôi gọi xích lô từ chợ Nhật Tảo về phía đường Văn Thân, quận 6. Khi xe vừa vượt qua cầu Bình Tiên, tôi vẫn ngồi trên xe với một cặp loa cỡ lớn nặng. Vì cầu dốc cao nên chú xích lô phải bước từng bước xuống đẩy, rất vất vả. Rồi có chú đi xe máy đi ngược chiều thấy tôi còn ngồi trên xe nên quát lên: "Sao không xuống xe!" Tôi vừa tỉnh ra lập tức xuống. Quan sát xung quanh, tôi mới phát hiện hầu như ai cũng đã xuống xe, thậm chí một số người còn chủ động ra giúp đẩy.

Có vẻ như tập tục xuống xe khi vượt qua những dốc cầu cao đã trở thành một quy tắc âm thầm, là sự thống nhất ngầm giữa cư dân Sài Gòn - TP.HCM. Tôi cảm thấy xúc động trước sự kiên trì, sự chấp nhận vận mệnh của chú xích lô, đồng thời cũng ấn tượng sâu sắc với khí thế can đảm của người ra lệnh xuống xe - có lẽ đó chính là tinh thần của người Sài Gòn.

Một chiều nắng tại trung tâm quận 5, đã xảy ra một tai nạn giao thông giữa hai chiếc xe máy, trong đó có một người bị thương nặng. Mọi người tụm lại, la hét xộp xệch. Thời kỳ những năm 1980, việc gọi xe cấp cứu gần như là điều không thể làm được.

Chính lúc đó, một chiếc xích lô len lỏi vào đám đông. Chú xích lô, người đã ngoài 50 tuổi, mặc quần short và áo thun đơn giản, phát ra những lệnh chỉ huy: "Nhanh, đỡ người bị thương lên xe, một người ngồi ngoài giữ người, mau lên!" Mọi người tuân lệnh ngay lập tức. Đó là một hình ảnh ấn tượng, đầy oai phong, thực sự khó quên.

Ngày nay, xe lam đã hoàn toàn biến mất khỏi thành phố, còn xích lô chỉ lác đác phục vụ du lịch. Mỗi khi tôi có dịp ra trung tâm thành phố và nhìn thấy bóng dáng những chiếc xích lô, những ký ức cũ lại ùa về trong tôi.

Sự phát triển của xã hội đã kéo theo vô vàn thay đổi, và điều này cũng là quy luật tự nhiên mà không ai có thể chối cãi. Tuy vậy, tôi vẫn hy vọng rằng những chiếc xích lô còn sót lại sẽ tiếp tục tồn tại qua thời gian, như một nhân chứng sống của lịch sử thành phố; những năm tháng dài dôi mài vì chuyên chở những vận mệnh khác nhau, những tình cảm con người.

Có người đã hỏi tôi: "Trong cả cuộc đời, điều gì khiến anh hối hận nhất?" Tôi không hối tiếc về mất tiền bạc. Không hối tiếc về mất cơ hội sự nghiệp. Điều khiến tôi đau lòng suốt những ngày tháng còn lại... là tôi vẫn nợ một người một câu 'Cảm ơn' chưa kịp nói.