Cơ hội cuối cùng cho hơn 300.000 gia đình tìm kiếm liệt sĩ chưa được xác định

Chiều 4/7, hội trường xã Hương Khê ở Hà Tĩnh đông đúc những người thân của liệt sĩ đến tham gia chương trình lấy mẫu ADN. Cụ bà Nguyễn Thị Dinh, 90 tuổi, là người cao tuổi nhất trong đợt này. Các mẫu sinh phẩm của cụ sẽ được bảo quản tại ngân hàng gene quốc gia, phục vụ công tác đối chiếu xác định danh tính cho hài cốt em trai là liệt sĩ Nguyễn Văn Lạc. Cụ Dinh vui mừng rằng mình vẫn còn sống để được tham gia, nhưng cũng cảm thấy tiếc nuối vì chưa thể đưa em về.

Tại Thanh Hóa, gia đình cụ Lê Thị Quỳnh, 97 tuổi, đã hoàn thành việc lấy mẫu ADN từ cuối năm 2025. Vì gặp khó khăn trong vận động sau 5 năm tai biến, cụ Quỳnh được các con đưa đến trụ sở công an để lấy mẫu cùng hai thành viên gia đình khác. Mặc dù trí nhớ của cụ không còn sắc nét, nhưng mỗi khi nhắc tên người con trai cả là liệt sĩ Lê Thanh, cụ Quỳnh đều không thể kìm được nước mắt.

Bà Lê Thị Quế, người con thứ năm của cụ Quỳnh, tâm sự rằng điều mà gia đình lo lắng nhất là mẹ có thể sẽ ra đi mà chưa có cơ hội chứng kiến hài cốt của liệt sĩ Lê Thanh được đưa trở về.

Chiến dịch 500 ngày đêm cùng những mẫu ADN đang trở thành tia sáng cuối cùng dành cho hơn 300.000 gia đình như cụ Dinh, cụ Quỳnh, những gia đình vẫn chưa tìm thấy người thân sau hàng chục năm trời tìm kiếm.

Những người lính khó tìm dấu tích

Khi nhắc đến em trai, cụ Dinh gợi lại những ký ức về những năm tháng khó khăn nhất của gia đình. Năm 1944, một cơn lũ lớn cuốn phát hủy ngôi nhà gia đình. Hai năm sau đó, cụ và cụ qua đời do dịch bệnh, để lại năm đứa con phải sống với nhau. Cậu em trai út Nguyễn Văn Lạc phải trưởng thành từ những miếng sắn cay, những chỉ khoai cùng sự che chở của anh chị.

Năm 1960, Lạc được gọi nhập quân vào Quân khu 4, sau đó được điều động đi Miền B. Những người đồng đội cũ cho biết ông Lạc tham gia biệt đội trinh sát đặc công với các hoạt động bảo mật. Lần gặp mặt cuối cùng giữa ông Lạc và gia đình xảy ra vào buổi chiều tại xã Tân Thủy, tỉnh Quảng Bình, vào cuối năm 1961. Đó cũng là lần cuối cùng gia đình nhận được tin tức từ ông.

Khi cuộc chiến trở nên tàn khốc hơn, các đồng đội nhập ngũ cùng thời với ông Lạc đều không ai sống sót trở về. Suốt nhiều năm ông Lạc cũng không có bất kỳ liên lạc nào với gia đình. Cụ Dinh kể rằng gia đình vẫn ôm hy vọng rằng em đang thực hiện một nhiệm vụ bảo mật nào đó và sẽ trở về.

Đến năm 1982, gia đình mới nhận được giấy báo tử ghi rằng liệt sĩ Nguyễn Văn Lạc hy sinh vào ngày 24/3/1966 tại Quảng Ngãi. Tuy nhiên, thông tin từ nhân chứng lại cho biết ông hoạt động ở khu vực Quảng Trị, tạo nên mâu thuẫn với nội dung giấy báo tử. Sự mâu thuẫn này đã khiến gia đình bắt đầu một hành trình tìm kiếm vô cùng khó khăn.

Được biết là Chủ tịch Hội Cựu chiến binh xã Sơn Thủy, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế, nên vào đầu năm 2000, ông Nguyễn Thanh Sơn (cháu của liệt sĩ Lạc) thường xuyên lái xe máy tới các nghĩa trang xung quanh khu vực Gio Linh ở Quảng Trị để tìm kiếm, nhưng phần lớn các bia mộ chỉ ghi tên liệt sĩ chưa rõ danh tính.

Khi tìm kiếm tại hiện trường không có kết quả, ông Sơn quyết định lên tàu hỏa để đến các tỉnh thuộc Nam Trung Bộ tìm kiếm manh mối. Mỗi cuộc tra cứu qua Cổng thông tin điện tử, mỗi lá thư gửi đến Hội Cựu chiến binh khắp nơi để xác minh đều không mang lại kết quả tích cực.

Ông tiếp tục nộp hồ sơ tại các cơ quan lưu trữ. Tại Ban Chỉ huy Quân sự huyện Hương Khê, ông được thông báo rằng những sổ sách cũ đã bị nước lũ cuốn trôi. Khi đến Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Tĩnh, tên Nguyễn Văn Lạc cũng không có trong hệ thống. Ông tiếp tục tìm tòi tại Quân khu 4 và Quân khu 5, rồi mang toàn bộ tài liệu đến Bộ Quốc phòng và Cục lưu trữ tàng thư của cán bộ miền Nam tập kết ra Bắc ở Hà Nội. Ông Sơn kể rằng những cán bộ này đã lục soát từng dòng dữ liệu nhưng vẫn không tìm thấy, họ giải thích rằng vì ông Lạc tham gia đặc công bảo mật nên hồ sơ rất ít hoặc đã mất.

Ba mộ không có tên ở Mang Yang

Không giống như gia đình cụ Dinh hoàn toàn mất dấu vết, gia đình cụ Lê Thị Quỳnh dù đã xác định được địa điểm của nghĩa trang nhưng vẫn chưa thể tìm được phần mộ chính xác của con trai.

Bà Lê Thị Quế kể về người anh cả từng luôn che chở cho sáu đứa em. Mặc dù không thuộc diện được gọi nhập ngũ bắt buộc, nhưng anh cả Lê Thanh vẫn quyết định tự viết đơn xin nhập quân sau khi học xong cấp phổ thông.

Năm 1972, sau khóa huấn luyện tại Sơn Tây, Hà Nội, chàng trai 20 tuổi Lê Thanh được biệt phái vào Gia Lai. Trong bức thư gửi cha mẹ ngày 2/4/1972, anh viết: "Thưa cha mẹ trong cuộc chiến đấu này với kẻ thù thì tổn thất là chuyện thường. Rủi ro con có việc gì, cha mẹ cũng đừng đau khổ quá mà coi con như con đã vẫn xa nhà làm nhiệm vụ và cha mẹ hãy tự hào khi có người con đã góp phần vào sự nghiệp giải phóng dân tộc".

Ngày 7/6/1972, anh hy sinh dưới chân cầu Lệ Cần, huyện Đắk Đoa, tỉnh Gia Lai.

Mặc dù nhận được giấy báo tử nhưng vợ chồng cụ Quỳnh không thể chấp nhận sự mất mát này. Họ nhờ người con trai khác đang chiến đấu ở Gia Lai tìm kiếm. Sau khi liên lạc được với đơn vị quân sự, gia đình xác nhận rằng Lê Thanh hy sinh cùng hai đồng đội tại một địa điểm. Thi hài anh được một người dân địa phương yêu mến chôn cất riêng một chỗ để thuận tiện hương khói, trong khi hai đồng đội còn lại được chôn sát bên cạnh.

Sau khi hòa bình được thiết lập, Nhà nước tiến hành quy tập hài cốt về Nghĩa trang liệt sĩ Mang Yang. Hài cốt của ba người được sắp xếp liền kề nhau và đều được ghi chú "Liệt sĩ vô danh".

Gia đình đã khoanh vùng được cụm ba ngôi mộ. Ông Lê Tuấn Đạt, người con thứ bảy, cùng vợ là bà Phạm Thị Hương đã lên kế hoạch tìm kiếm thân nhân của hai liệt sĩ còn lại để tiến hành xét nghiệm ADN loại trừ.

Tuy nhiên, vào thời điểm đó, hai gia đình kia gặp khó khăn kinh tế nên chưa thể thực hiện được. Từ đó, cứ vài năm gia đình lại đi Gia Lai một lần. Mỗi lần đến Nghĩa trang liệt sĩ Mang Yang, vợ chồng ông Đạt đều chuẩn bị ba mâm lễ giống nhau, lần lượt thắp hương trước cả ba ngôi mộ. Bà Hương nói rằng vì họ không biết anh trai nằm ở mộ nào nên phải thắp hương cho cả ba, vì các anh là đồng đội khi sống và vẫn ở cạnh nhau khi nằm xuống.

Cuộc chạy đua với thời gian

Hy vọng của hai gia đình giờ đây được đặt vào "Chiến dịch 500 ngày đêm" do Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ phát động. Đợt cao điểm này có mục tiêu quy tập 7.000 hài cốt, lấy mẫu sinh phẩm từ 230.000 phần mộ vô danh và thực hiện giám định ADN cho 18.000 mẫu.

Toàn quốc hiện có khoảng 1,2 triệu liệt sĩ. Hơn 900.000 hài cốt đã được quy tập, tuy nhiên vẫn còn khoảng 300.000 trường hợp chưa được xác minh danh tính. Mẫu ADN của thân nhân sẽ được lưu giữ trong ngân hàng quốc gia để đối chiếu và xác nhận thông qua hồ sơ quân nhân.

Thời gian đang trôi từng ngày. Sau nhiều năm trôi qua, hài cốt liệt sĩ từ từ bị phân hủy do tác động của thiên nhiên, trong khi thân nhân có quan hệ huyết thống trực tiếp (đặc biệt là thế hệ thứ nhất) đã bước vào tuổi 80, 90 hoặc lớn hơn. Mỗi ngày trôi qua, khả năng thu thập nguồn gene lại giảm đi. Việc thiết lập cơ sở dữ liệu ADN sẽ giúp rút ngắn quãng đường để thực hiện những cuộc đoàn tụ sau nửa thế kỷ đầy chờ đợi.

Gia đình cụ Quỳnh hiện đã hoàn tất hồ sơ và giấy ủy quyền cần thiết. Bà Quế nói rằng họ chỉ đang chờ cơ quan chức năng thông báo về cuộc giám định để lên đường.