Những ảnh hưởng tiềm ẩn của video ngắn đến sức khỏe và giá trị nhân sinh

Trong thời gian vừa qua, sự bùng phát của các video ngắn, nhiều trong số đó mang tính chất có hại và được tạo ra bằng công nghệ AI, đã lan tỏa rộng rãi, biến nền tảng mạng xã hội trở thành một con dao hai lưỡi với những tác động không thể dự báo trước được.

Nhiều trường hợp trẻ em và người trẻ tuổi phải nhập viện để điều trị các rối loạn về sức khỏe, cả thể chất lẫn tâm lý, vì đã dành quá nhiều thời gian cho dạng nội dung này. Điều này cho thấy rằng những tác hại từ video ngắn không chỉ mang tính chất bề ngoài mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển và sức khỏe toàn diện của người tiếp xúc.

Loạt bài viết này nhằm làm rõ tình trạng thực tế về việc sử dụng nội dung video ngắn trên các nền tảng mạng xã hội, bao gồm những vấn đề như sử dụng trí tuệ nhân tạo để phát tán tin giả, tạo sự phụ thuộc, gây tổn hại sức khỏe và lan truyền thông tin sai lệch. Qua những nhận định của các chuyên gia và cơ quan quản lý, bài viết này sẽ giúp người dân nâng cao ý thức khi sử dụng mạng xã hội, cảnh báo những rủi ro liên quan, đồng thời hướng dẫn cách sắp xếp thời gian hợp lý nhằm bảo vệ sức khỏe; giúp mọi người cảnh thức trước những thông tin giả mạo; nêu rõ hậu quả pháp lý của các hành vi vi phạm; và chỉ ra những nguy hiểm từ việc lan truyền nội dung độc hại cũng như việc lạm dụng mạng xã hội để tấn công cá nhân hay tổ chức.

Những bài viết trong loạt này

Bài 1: Khi đời tư nhân trở thành "mồi câu" trên nền tảng video ngắn

Bài 2: Video ngắn có thực sự mang lại hạnh phúc?

Bài 3: Từ những lần lướt xem vui chơi đến vòng xoáy rắc rối pháp lý

Bài 4: Giá cả mà một ngôn luận vô tình của người nổi tiếng phải trả

Bài 5: "Không thể chờ đến khi video độc hại xuất hiện mới gỡ bỏ và xử phạt"

Bài 6: Xây dựng "rào cản" tự bảo vệ và giữ khoảng lặng ba giây quý báu

Bài 7: Cơ chế lặp đi lặp lại khiến trẻ "sa lầy" trong hệ thống nội dung

Cơ chế tiêu thụ thay đổi cách trẻ em nhận thức thông tin

Theo lời của đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, thành viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội, vấn đề đáng lo ngại nhất chính là cơ chế sử dụng video ngắn hiện tại đang hình thành một phương thức tiếp nhận thông tin hoàn toàn mới, đặc biệt ở nhóm trẻ em.

Đó là tốc độ xem nhanh, sự chuyển đổi liên tục từ một kích thích này sang kích thích khác, kèm theo đó là thuật toán tự động đưa đến những nội dung tương tự hoặc liên quan. Điều này tạo ra một vòng lặp khó thoát ra.

Bà Nga dẫn chiếu một số kết quả nghiên cứu quốc tế gần đây cho thấy rằng việc sử dụng video ngắn ở mức độ cao hoặc có dấu hiệu gây thành nghiện có mối liên hệ chặt chẽ với các vấn đề về khả năng tập trung, kiểm soát hành vi cũng như tình trạng sức khỏe tâm lý ở trẻ em.

Một phân tích tổng hợp được công bố năm 2025, dựa trên khoảng 71 nghiên cứu với sự tham gia của hơn 98.000 đối tượng, đã ghi nhận rằng mức độ sử dụng video ngắn càng cao thì kết quả về khả năng tư duy và đặc biệt là sự tập trung, khả năng kiểm soát cơ chế ức chế lại càng kém hơn.

Chất lượng nội dung - Vấn đề trung tâm

Khi phân tích sâu hơn về tác động của video ngắn đối với trẻ em, bà Nga nhấn mạnh rằng mối quan tâm không chỉ đơn thuần là mỗi ngày trẻ dành bao nhiêu giờ trước màn hình, mà câu hỏi cốt lõi hơn là trong những khoảng thời gian đó, tâm trí và tinh thần của trẻ đang được nuôi dưỡng bằng những gì, tức là chất lượng nội dung của những video ngắn đó.

Nếu mỗi ngày, từng giờ của một đứa trẻ được lấp đầy bằng những video ngắn chứa nội dung gây tổn thương cảm xúc, khoe khoang giàu có, phô trương hình thể, lời nói tục tĩu, những cuộc chỉ trích lẫn nhau, các trò chơi ngớ ngẩn hoặc những thử thách nguy hiểm, thì nguy hiểm không chỉ là trẻ lãng phí thời gian một cách vô ích. Điều đáng lo lắng hơn là những nội dung được lặp lại liên tục này có khả năng tác động tiêu cực mạnh mẽ đến nhận thức của trẻ.

Vì trẻ em không có khả năng phân biệt rõ ràng cái gì là bình thường, cái gì đáng ngưỡng mộ và những giá trị nào thực sự xứng đáng được theo đuổi. Đó chính là điểm nguy hiểm nhất, và khi trẻ tiếp xúc thường xuyên với nội dung xấu độc, sự thay đổi trong hệ thống giá trị có thể xảy ra một cách âm thầm và tinh tế.

Những tác hại cụ thể từ video ngắn

Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Phạm Quỳnh Trang cũng khẳng định rằng video ngắn, với đặc điểm thời lượng ngắn, cảnh quay thay đổi nhanh chóng, nội dung diễn biến liên tục, đang trở thành hình thức giải trí phổ biến của nhiều trẻ em và thanh niên.

Việc tiếp xúc quá nhiều với loại nội dung này có thể tác động tiêu cực đến khả năng tập trung, sự cân bằng cảm xúc, chất lượng giấc ngủ cũng như các mối quan hệ nhân tạo của trẻ.

Đặc biệt ở trẻ nhỏ, sự phụ thuộc quá mức vào video ngắn có thể thể hiện qua các dấu hiệu như trẻ chỉ muốn sử dụng điện thoại, khó khăn trong việc tham gia các trò chơi, hoạt động giao tiếp hoặc tương tác với mọi người xung quanh. Một số trẻ thậm chí trở nên cáu kỉnh, bạo lực khi bị ngăn không cho xem video.

Bên cạnh đó, việc dành thời gian quá lâu cho màn hình và giảm thiểu sự tương tác trực tiếp có thể gây ảnh hưởng đến quá trình phát triển khả năng sử dụng ngôn ngữ. Ở trẻ lớn hơn, việc giảm hoạt động chơi đùa và giao tiếp với bạn bè có thể làm hạn chế cơ hội phát triển các kỹ năng tư duy và khả năng xã hội hóa.

Giải pháp đồng bộ là cần thiết

Để giảm thiểu tác hại của video ngắn đến trẻ em, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng không thể áp dụng một biện pháp đơn lẻ mà phải triển khai nhiều giải pháp cùng lúc.

Trước tiên, cần tiếp tục cải tiến trách nhiệm của các nền tảng công nghệ. Những thuật toán được sử dụng không thể chỉ nhằm tối ưu hóa thời gian người dùng lưu lại trên nền tảng mà bỏ qua trách nhiệm đối với xã hội.

Đặc biệt với các người dùng là trẻ em, những nội dung vi phạm pháp luật trên các nền tảng phải được xử lý một cách kịp thời, và những tài khoản liên tục sản xuất nội dung có hại chắc chắn cần phải bị áp dụng những biện pháp xử lý phù hợp, không thể bỏ qua được.

Đồng thời phải nâng cao trách nhiệm của những người tạo nội dung trên mạng xã hội. Những cá nhân có sức ảnh hưởng càng lớn, trách nhiệm xã hội của họ càng phải sâu sắc hơn.

Không thể chấp nhận quan điểm rằng tài khoản của tôi, tôi nói gì cũng được. Mặc dù không gian mạng là ảo, nhưng việc thực thi pháp luật trên không gian mạng phải là thực tế và cụ thể.

Vai trò của gia đình không thể thay thế

Bà Nga cho rằng gia đình vẫn là cơ chế lọc lựa quan trọng nhất. Tuy nhiên, không nên cấm đoán một cách cực đoan, mà cha mẹ cần nắm rõ con mình đang xem những gì và thường xuyên trao đổi với con về lý do tại sao một nội dung vừa hấp dẫn nhưng lại không có giá trị thực.

Hơn nữa, cha mẹ cần hướng dẫn trẻ cách kiểm chứng tính chính xác của thông tin, biết cách thoát khỏi những nội dung độc hại từ video ngắn, và tự đặt ra những giới hạn về thời gian sử dụng mạng xã hội.

Đại biểu cũng nhấn mạnh rằng nhà trường đóng vai trò vô cùng quan trọng. Các cơ sở giáo dục cần coi năng lực ứng xử trong không gian số và văn hóa số là một thành phần không thể thiếu của giáo dục công dân trong kỷ nguyên số.

Cũng giống như cách chúng ta dạy trẻ em kỹ năng sống, chẳng hạn như qua đường an toàn hay tham gia giao thông an toàn, chúng ta cũng phải hướng dẫn trẻ cách "qua đường" an toàn trong không gian mạng.

"Điều trọng tâm hơn cả là chính những người lớn phải thực sự thay đổi. Bởi vì không thể vừa yêu cầu trẻ không xem những nội dung ngớ ngẩn, mà lại bản thân mình đang say mê những cuộc tranh cãi trực tuyến, chia sẻ tin đồn, bình luận xúc phạm người khác trên mạng.

Thực tế là có rất nhiều livestream và video ngắn rất ngớ ngẩn nhưng lượng người tương tác, xem cùng rất lớn, và phần đông là những người trưởng thành.

Khi cha mẹ bản thân mình đắm đuối vào những nội dung video ngắn vô bổ trên mạng xã hội, họ không thể nào giáo dục con em mình phải tránh xa những nội dung tương tự", bà Nga nhấn mạnh.

Phương pháp nuôi dạy cần được điều chỉnh

Thạc sĩ Phạm Quỳnh Trang chỉ ra rằng nhiều cha mẹ tin rằng chỉ cần tịch thu điện thoại của con là vấn đề sẽ được giải quyết. Tuy nhiên, biện pháp này không những có thể gây tác dụng phản tác dụng mà còn không giải quyết được vấn đề cốt tính sâu xa.

Đặc biệt quan trọng là cha mẹ phải làm gương. Nếu bố mẹ yêu cầu con bỏ điện thoại nhưng bản thân lại thường xuyên lấy điện thoại ra dùng, xem YouTube hoặc có ít giao lưu với con em, trẻ sẽ gặp khó khăn trong việc hình thành những thói quen khác.

"Quan trọng hơn là phải tìm hiểu con em mình đang cần gì, đang thiếu điều gì mà lại chạy đến video ngắn. Có thể trẻ thiếu sự kết nối, chia sẻ hoặc thiếu những hoạt động khác ngoài học tập", bà Trang nói.

Thay vì chỉ tập trung vào câu hỏi làm sao để lấy chiếc điện thoại ra khỏi tay con, theo thạc sĩ Trang, cha mẹ nên tập trung vào việc giúp trẻ phát triển kỹ năng và ý thức về cách sử dụng mạng xã hội một cách lành mạnh, đồng thời xây dựng một lịch trình sinh hoạt cân bằng giữa học hành, thời gian nghỉ ngơi, vận động thể chất, vui chơi và giao tiếp xã hội.

Cha mẹ cũng cần lưu ý những dấu hiệu cảnh báo như trẻ không thể kiểm soát được thói quen xem video, trở nên bồn chồn hoặc tức giận khi bị ngăn, mất ngủ hoặc ngủ không sâu, kết quả học tập suy giảm, khó tập trung, rút lui khỏi các hoạt động hay từ chối giao tiếp.

Đặc biệt nếu trẻ có hành vi tự làm đau bản thân hoặc có những suy nghĩ, hành động liên quan đến tự tử, cha mẹ cần đưa con đến các cơ sở y tế để được bác sĩ và chuyên gia tâm lý tư vấn, đánh giá và hỗ trợ kịp thời.

Cơ chế gây thành nghiện và cách thức hình thành

Giống như những chất gây thành nghiện khác, khi đạt được trạng thái vui vẻ và nhận được những kích thích liên tục khi xem video ngắn mà không cần phải bỏ công sức quá nhiều, con người có xu hướng tiếp tục lặp lại hành vi này, và dần dần não bộ sẽ quen với kiểu tiết ra dopamine nhanh chóng này.