Dấu ấn của bậc hiền nhân Lê Quý Đôn trên các con phố Thành phố Hồ Chí Minh

Toàn thành phố Hồ Chí Minh có ba con đường đặt tên theo Lê Quý Đôn, mỗi con đường lại gắn liền với những giai thoại đặc biệt, phản ánh những gì nhà bác học này từng ghi lại để lại cho đời sau, tương tự như cách ông lưu giữ và kể chuyện về thế đại mình qua những tác phẩm khổng lồ.

Con đường Lê Quý Đôn xưa nhất nằm ở phường Xuân Hòa, một con đường yên bình với những hàng cây me xanh mát, tàng lá dầu, thẳng tắp xuyên qua những khu phố ngăn nắp. Mỗi sáng chiều, con đường này xôn xao với bước chân vội vã của những học sinh Trường Lê Quý Đôn cấp hai, cấp ba. Giữa đường cũng có những em học sinh Trường Marie Curie. Phía giáp ranh Võ Thị Sáu, những đứa trẻ non nớt vui vẻ bước vào Nhà thiếu nhi thành phố và các phòng học những kỹ năng như nhạc, họa, múa, thể dục dụng cụ, võ thuật.

Hành trình của các em học sinh từ tuổi thơ tới khi trưởng thành trên đường đến với tri thức như một định mệnh của con đường này. Nó bắt đầu hình thành từ một lối đi bên cạnh Trường trung học Chasseloup Laubat, ngôi trường đầu tiên của toàn Đông Dương được chính quyền bảo hộ Pháp xây dựng từ năm 1874 sau khi chiếm Nam Kỳ.

Con đường dần được kéo dài theo những đường ngang lần lượt mở ra, những căn biệt thự kiểu Đông Dương từng được xây dựng theo xu hướng mở rộng của thành phố Sài Gòn. Làng Xuân Hòa, từ một vùng biên xa so với trung tâm Sài Gòn thời kỳ mới thành lập, đến những năm đầu thế kỷ XX đã dần trở thành một trong những khu vực trung tâm với thuế đất cao nhất và tiêu chuẩn xây dựng nghiêm ngặt.

Suốt thế kỷ XX với những biến cố liên tiếp, mặc dù con đường đã đổi tên nhiều lần, nhưng nó vẫn giữ được sự yên tĩnh và mát xanh với những căn biệt thự mái ngói lấp ló giữa tàng lá cây, kiến trúc pha trộn giữa phong cách châu Âu và đặc trưng địa phương, vừa sang trọng vừa thân thuộc, mở rộng.

Rất nhiều học sinh Trường Lê Quý Đôn và Trường Marie Curie từng những năm đi học lại qua con đường này đã được chiêm ngưỡng và tận hưởng những nét đẹp riêng biệt, rất Sài Gòn của những ngôi nhà mà đến ngày hôm nay nhiều căn nhà đã được danh sách bảo tồn, để rồi sau này những em mang theo những nét kiến trúc ấy vào cuộc sống của mình.

Con đường Lê Quý Đôn dài chưa đầy một cây số nhưng chứa đựng vô vàn câu chuyện từ xưa cho đến nay. Ngã tư Lê Quý Đôn - Võ Văn Tần được các nhà nghiên cứu lịch sử xác định là nơi đặt của chùa Khải Tường thời đại Nguyễn - địa điểm sinh ra hoàng tử Nguyễn Phúc Đảm, người sau này trở thành vua Minh Mạng.

Vào những thập niên 1950-1960, khu vực này được dùng làm Đại học Y khoa Sài Gòn trước khi trung tâm y học hiện đại mới ở Hồng Bàng được xây dựng. Từ năm 1975 đến nay, Bảo tàng Chứng tích chiến tranh lịch sử tọa lạc tại đây, đã kể cho hàng triệu du khách những điều về chiến tranh Việt Nam, đồng thời hàng triệu lần khẳng định giá trị vô giá của hòa bình và độc lập dân tộc.

Tiếp xuôi đi, góc Lê Quý Đôn - Ngô Thời Nhiệm ngày xưa có một căn biệt thự xanh tươi với nhiều loại cây ăn quả của giáo sư - tiến sĩ - bác sĩ Phạm Biểu Tâm, chuyên gia phẫu thuật nổi tiếng, một trong hai người Việt đầu tiên tốt nghiệp thạc sĩ y khoa tại Pháp.

Ông là khoa trưởng người Việt đầu tiên của Đại học Y khoa Sài Gòn, thầy giáo ưu tú về chuyên môn lẫn đạo đức y học của Bệnh viện Bình Dân. Ngôi nhà này ông từng sử dụng như một trung tâm trao đổi kiến thức y khoa, nơi các đồng nghiệp và học trò lui tới để tham vấn về học thuật.

Con phố này từng chứng kiến bác sĩ Tâm bỏ lại chiếc ô tô, đạp xe đạp để đến Bệnh viện Bình Dân vào ca mổ, vào giờ dạy trong những năm sau 1975. Khi bước vào tuổi 70, sức khỏe suy yếu, ông quyết định định cư nước ngoài cùng gia đình, nhưng hình ảnh của ông như vẫn còn ở góc phố, trong tâm ức của những học trò. Năm 2024, một bức tượng của giáo sư Phạm Biểu Tâm đã được trang trọng đặt tại khuôn viên Trường Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh.

Tại góc đường này, hơn hai mươi năm trời, số nhà 25 đường Lê Quý Đôn được sử dụng làm Nhà tang lễ Thành phố Hồ Chí Minh. Hàng vạn sinh linh của những con người đã cống hiến sức lực để xây dựng thành phố được tưởng nhớ tại đây, bao nhiêu giọt nước mắt, nụ cười lẫn những câu chuyện đã hòa quyện trong bóng mát của cây cối, thấm vào từng viên đá lát đường.

Thời gian sắp tới, thành phố sẽ cải tạo khu vực này thành một trung tâm sinh hoạt văn hóa - nghệ thuật, những câu chuyện đẹp ấy chắc chắn sẽ tiếp tục hiện hữu trong không gian mới để khơi dậy những tư duy sáng tạo, làm thêm phần xinh đẹp cho cuộc sống.

Con đường thứ hai cũng mang tên Lê Quý Đôn, là một con đường nhỏ, dài chưa đầy một cây số, cũng được phủ bóng cây xanh, hai bên là những căn biệt thự.

Đây là con đường nằm trong khu "làng đại học" do chính quyền Sài Gòn quy hoạch tại Thủ Đức, dọc theo quốc lộ 1 từ những năm 1960. Toàn bộ khu vực gồm những căn biệt thự vườn có diện tích từ 300 mét vuông tới 1.000-2.000 mét vuông, được chuẩn bị để làm nơi cư trú và làm việc của các giáo sư đại học.

Những con đường nhỏ, phủ bóng mát, tĩnh lặng được đặt theo tên của những bậc thầy từ Việt Nam lẫn thế giới: Chu Văn An, Hàn Thuyên, Lê Quý Đôn, Chu Mạnh Trinh, Nguyễn Khuyến, Khổng Tử, Lương Khải Siêu, Einstein, Pasteur, Alexandre de Rhodes, Tagore; cũng như những giá trị nhân loại: Hòa Bình, Công Lý, Bác Ái, Dân Chủ, Đoàn Kết. Giáo sư Lý Chánh Trung là người cuối cùng đã từ giã cõi đời tại căn biệt thự trên đường Công Lý ở khu này.

Cũng tương tự con đường Lê Quý Đôn ở phường Xuân Hòa, đường Lê Quý Đôn tại phường Thủ Đức nay tập trung nhiều quán cà phê sân vườn, những nhà hàng cao cấp, chỗ thì xanh mát yên bình, chỗ thì lộng lẫy sang trọng.

Bất động sản ở những con đường này đều được quảng cáo là "hiếm có, khó tìm" không chỉ vì diện tích, kiến trúc, mà còn vì khu vực - môi trường được thấm nhuần bởi những giá trị văn hóa, lịch sử không thể định giá được bằng tiền tệ.

Con đường Lê Quý Đôn thứ ba thì không có bất động sản tư nhân.

Chạy qua giữa khu đô thị Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, đường Lê Quý Đôn ở phường Linh Xuân nối từ quảng trường Sáng tạo đến khu vực hồ Đá nổi tiếng với giới sinh viên. Con đường rộng, mát xanh, chạy qua khuôn viên Đại học Quốc tế, Đại học Bách Khoa, Đại học Khoa học Sức khỏe.

Hai bên đường, nằm giữa những thảm cỏ xanh, là vườn tượng những danh nhân gồm nhà bác học Lê Quý Đôn, thầy tổ Chu Văn An, đại thi hào Nguyễn Du, nữ thi sĩ Đoàn Thị Điểm, nhà sử học Lê Văn Hưu...

Những bức tượng một số đứng, một số ngồi, tay cầm bút, vẻ mặt trầm tư sâu kín, ánh mắt ngập tràn những lời nhắn gửi tới những người trẻ tuổi đôi mươi tràn đầy lý tưởng đang bước đi, chạy xe điện, đi xe buýt ngang qua.

Mỗi ngày, mỗi ngày, những ánh mắt không lời này chắc chắn sẽ dần trở nên ý nghĩa thêm.

Lê Quý Đôn (1726-1784) từ nhỏ đã nổi tiếng là thần đồng, đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương - Hội - Đình, suốt cuộc đời ông sống với sách vở và tri thức.

Khối lượng tác phẩm to lớn ông để lại cùng quãng đời hoạt động sôi nổi, đầy kinh nghiệm dường như quá lớn so với tuổi thọ năm mươi tám, quá lớn so với những điều kiện hạn chế thời bấy giờ: những tác phẩm đa dạng thể loại, nhiều lĩnh vực văn - sử - địa lý - kinh tế - nông học - triết học như Đại Việt thông sử, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục, Bắc sử thông lục, Vân Đài loại ngữ; cũng như những tác phẩm về kinh thánh như Thư kinh diễn nghĩa, Dịch kinh phu thuyết, Xuân thu lược luận, Quần thư khảo biện; hay những tuyển tập thơ như Quế Đường thi tập, Toàn Việt thi lục...

Vân Đài loại ngữ là một tác phẩm to lớn về các mặt kinh tế, xã hội của thế kỷ XVIII mà bất cứ ai muốn tìm hiểu cuộc sống thời đó đều cần phải đọc.

Phủ biên tạp lục viết về địa lý có những ghi chép quan trọng về "bãi cát vàng" Hoàng Sa, Trường Sa cũng như những thông tin về Đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải, những ghi chép này có giá trị chứng cứ theo những tiêu chuẩn quốc tế, cung cấp cho Việt Nam hiện đại những tài liệu lịch sử vô cùng quan trọng về chủ quyền lãnh thổ.

Ngày 31 tháng 10 năm 2025, kỳ họp thứ 43 của Đại hội đồng UNESCO đã thông qua nghị quyết tôn vinh và cùng với Việt Nam kỷ niệm 300 năm ngày sinh của Danh nhân văn hóa thế giới Lê Quý Đôn vào năm 2026. Đây là sự công nhận của cộng đồng quốc tế dành cho một trí thức người Việt vượt bậc, người đã có đóng góp quan trọng vào kho tàng kiến thức của nhân loại.

Ngay tại trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh còn tồn tại nhiều trường học trăm tuổi mang dấu ấn rõ rệt về lịch sử, văn hóa, giáo dục. Những trường này kỳ vọng trở thành những điểm đến du lịch, vừa thu hút khách quốc tế vừa tạo ra môi trường thuận lợi để học sinh giao lưu và nâng cao ngoại ngữ.