Những khoảng trống sáng tạo nào cho kịch bản cải lương chủ đề lịch sử Việt?

Chương trình Nghệ thuật cải lương: Ký ức lịch sử và mã văn hóa dân tộc do Hội đồng Lý luận phê bình văn học nghệ thuật TP.HCM, Đài Phát thanh Truyền hình TP.HCM và Hãng phim TFS hợp tác tổ chức đã mở ra một cuộc thảo luận sâu sắc về con đường phát triển của loại hình nghệ thuật truyền thống này.

Tại buổi hội thảo có tên Từ trang sử đến sân khấu cải lương diễn ra sáng ngày 4-9 ở Nhà hát Trần Hữu Trang, một sinh viên Đại học Sư phạm TP.HCM đã tập sự ca bài Mê Linh biệt khúc từ vở cải lương sử Việt Tiếng trống Mê Linh. Sự xuất hiện này chứng thực rằng các vở cải lương sử Việt đã để lại dấu ấn sâu đậm trong tâm thức công chúng. Dù đã trôi qua nửa thế kỷ, tác phẩm Tiếng trống Mê Linh vẫn được các thế hệ trẻ ghi nhớ, thể hiện qua các bản sắc ca nhạc đầy tự hào và tinh thần yêu nước.

Mặc dù cải lương không có chức năng thay thế các tài liệu giáo dục chính thức trong dạy học lịch sử Việt, tuy nhiên loại hình này sở hữu những điểm mạnh đặc biệt mà các nhà chuyên gia cho rằng cần được khai thác tối đa. Những yếu tố này có thể khiến cho giới trẻ vừa nâng cao hiểu biết về quá khứ dân tộc, vừa gần gũi hơn với các giá trị văn hóa truyền thống.

Tiến sĩ Lê Nguyên Đạt nhận định rằng cải lương có thể hoạt động như một phương tiện dẫn truyền cảm xúc độc đáo, có khả năng chuyển những thông tin lịch sử cứng nhắc thành những trải nghiệm cảm xúc sâu sắc và trong sáng.

"Các tác giả viết tuồng với nền tảng lịch sử luôn bám sát vào khung cơ bản của những sự kiện thực tế. Các chi tiết được bổ sung thêm chỉ phục vụ mục đích khắc họa tâm lý của các nhân vật hay làm tăng cường hiệu ứng sân khấu. Chẳng hạn, trong sử liệu có ghi chép về một trận chiến, nhưng ở trên sân khấu cải lương sẽ đào sâu vào thế giới tâm hồn của vị anh hùng trước lúc hy sinh" - tiến sĩ này nhấn mạnh.

Nhà biên kịch trẻ Phạm Văn Đằng, người có nhiều kinh nghiệm sáng tác các vở cải lương về chủ đề lịch sử, đã chia sẻ những khó khăn mà anh gặp phải: "Lúc mới bắt tay vào việc viết kịch bản với bối cảnh lịch sử, tôi thường xuyên lâm vào tình thế hoang mang - không biết phải xây dựng những diễn biến, nhân vật ra sao khi sử sách không cung cấp thông tin chi tiết. Thậm chí có một dự án tôi phải dừng lại suốt một năm trời vì bế tắc.

Sau khi nhà đạo diễn Giang Mạnh Hà khuyến khích tôi mạnh dạn sáng tác trong phạm vi cho phép, tôi như được lấy lại động lực. Từ đó, tôi tìm cách khai thác những khoảng trống trong hồ sơ lịch sử hoặc những phần được ghi lại chưa chi tiết để làm cho các nhân vật, các biến cố lịch sử trở nên sống động và cuốn hút người xem hơn".

Trong buổi tọa đàm, cũng có những tham luận cho rằng giới trẻ đã dành nhiều sự quan tâm, yêu mến cho các nghệ sĩ tham gia những chương trình như Anh trai say hi hay Anh trai vượt ngàn chông gai - vậy thì nếu cải lương được quảng bá tốt hơn, có thể sẽ thu hút được nhóm khán giả trẻ.

Tuy vậy, một sinh viên chuyên ngành Hàn Quốc lại có góc nhìn khác. Cô bày tỏ rằng bản thân rất mê tuồng Câu thơ yên ngựa và thuộc nằm lòng bài hát, nhưng những năm sau, rất ít kịch bản cải lương mới được sáng tác với tư cách đủ thuyết phục để cô tiếp tục duy trì đam mê xem cải lương. Cô nhận định rằng với lứa tuổi trẻ, nếu một khi yêu thích loại hình nào thì các bạn sẽ tự động tìm tòi, nghiên cứu thêm về nó.

Các diễn giả tại hội thảo đều nhấn mạnh tầm quan trọng của yếu tố âm nhạc - nó là hạt nhân then chốt của nghệ thuật cải lương. Tuy nhiên, giới trẻ lại thiết tha rằng họ cần những câu chuyện được kể một cách duyên dáng, hấp dẫn hơn.

Như vậy, thách thức để cải lương chinh phục trái tim giới trẻ vẫn còn phức tạp. Trước tiên, cải lương cần những tác phẩm chất lượng cao, đủ sức thu hút lứa tuổi này. Đạo diễn Ca Lê Hồng nhận xét rằng hiện tại tồn tại thiếu hụt về những kịch bản hay. Đội ngũ các tác giả trẻ quá mỏng manh, một số tác phẩm thiếu thẩm mỹ văn học, dẫn đến kịch bản mất đi sự tao nhã, trữ tình và thiếu chiều sâu trong thể hiện.

Các chuyên gia đều nhất trí rằng cải lương cần được đưa vào môi trường giáo dục đại trà, thậm chí nên giảng dạy từ khi học sinh còn nhỏ. Chỉ khi có sự hiểu biết và tiếp cận sớm với loại hình nghệ thuật này, các thế hệ sau mới có cơ hội yêu mến và bảo vệ các giá trị văn hóa dân tộc.

Ông Nguyễn Tấn Kiệt, Trưởng phòng Nghệ thuật thuộc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, thông báo rằng gần đây sở đã phối hợp chặt chẽ với Sở Giáo dục và Đào tạo để hoàn thiện một đề án nhằm đề xuất với lãnh đạo thành phố về việc tích hợp các loại hình nghệ thuật vào chương trình học đường.

Theo những chỉ thị từ phía lãnh đạo, các học sinh trong thành phố phải được tiếp xúc ít nhất một năm với ít nhất một loại hình nghệ thuật. Cơ quan chủ quản đang hoàn tất quy hoạch sao cho những em học sinh có thể tìm hiểu, trải nghiệm, và thậm chí được tham gia vào quá trình sáng tạo các tác phẩm nghệ thuật.

Dự kiến mô hình này sẽ được hoàn chỉnh để lấy ý kiến từ các bộ ngành liên quan, đồng thời mở rộng tư vấn từ các chuyên gia. Thí điểm chương trình được dự tính diễn ra vào năm học 2026 hoặc 2027.

Ông Kiệt cũng cho hay thêm rằng sau khi Luật Phát triển đô thị có hiệu lực, sở đang vận động xây dựng những chính sách hỗ trợ các hoạt động liên quan, bao gồm cả những loại hình nghệ thuật cổ truyền và các buổi biểu diễn cải lương.

Đối với những công trình đề tài về lịch sử, văn hóa và đô thị, sẽ có các chính sách ưu tiên riêng để hỗ trợ các tổ chức nhà nước cũng như các đơn vị công lập khi đạt những tiêu chuẩn do sở đề ra, nhằm tạo thêm động lực cho các đơn vị sáng tác những tác phẩm xuất sắc, mang giá trị để phục vụ nhu cầu của xã hội.

Trong ngày 4-9, tại Nhà hát cải lương Trần Hữu Trang, những cộng tác viên của cơ sở này đã tổ chức một ngày thực hành nhiều mặt nhằm giới thiệu, chuẩn bị cho công chúng những trải nghiệm hứa hẹn sẽ rất lí thú liên quan đến lĩnh vực cải lương.