Bộ sưu tập sơn mài Nam Bộ quý hiếm của chuyên gia nghiên cứu Phạm Hoàng Quân

Sáng ngày 4 tháng 7, lễ khai mạc triển lãm sơn mài Chu tất bình dân diễn ra tại Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, địa chỉ 200-202 Võ Thị Sáu, phường Xuân Hòa, thành phố Hồ Chí Minh. Sự kiện này mang đến cho công chúng cơ hội chiêm ngưỡng một bộ sưu tập độc đáo gồm hàng trăm tác phẩm và vật dụng sơn mài truyền thống Nam Bộ, những sản phẩm được chế tác từ năm 1950 cho đến năm 1990 tại vùng đất Thủ Dầu Một, Sài Gòn và TP.HCM. Bộ sưu tập này được biên soạn bởi nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân và Công ty Sách Huyền Đức.

Quá trình sưu tầm những hiện vật quý giá này đã diễn ra trong gần một thập kỷ, từ năm 2016 cho đến thời điểm hiện tại. Theo lời kể của nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân, động lực ban đầu của ông rất đơn giản: khi muốn khảo cứu về lịch sử, ông mua sách sử để tìm hiểu; khi quyết định nghiên cứu về làng nghề sơn mài, ông bắt đầu tìm kiếm và mua sắm những sản phẩm thực tế từ chính những nhà thợ để sử dụng làm tư liệu trực quan. Tuy nhiên, từ từ, ông đã bị hấp dẫn sâu hơn vào thế giới kỳ diệu của sơn mài.

Hiện nay, khối tài sản văn hóa của ông Phạm Hoàng Quân bao gồm khoảng 200 bức tranh sơn mài và 150 món đồ mỹ nghệ dùng trong sinh hoạt hàng ngày cũng như trang trí nội thất. Bộ sưu tập này là dấu tích sáng tạo của hơn 140 nghệ nhân và các hãng xưởng nổi tiếng một thời như Thành Lễ, Trần Hà, Trương Văn Thanh, Văn Thoát, Phát Anh, Cảnh An, Năm Biểu, Ngọc Lợi, Sáu Lực Sĩ (Nguyễn Quang Thy) và nhiều tên tuổi khác.

Do giới hạn về không gian trưng bày, triển lãm hiện tại chỉ có khả năng giới thiệu khoảng một nửa trong tổng số các bức tranh và hiện vật của bộ sưu tập. Tuy nhiên, ban tổ chức đã có kế hoạch thay thế liên tục những tác phẩm trưng bày suốt ba tháng triển lãm kéo dài, nhằm mỗi lần du khách quay lại ghé thăm sẽ được nhìn ngắm một khía cạnh mới lạ của bộ sưu tập.

Trong các hiện vật được sưu tập, có những món đồ được coi là những tuyệt tác hiếm gặp. Tiêu biểu là một chiếc tủ nhỏ được vẽ hình ảnh hai con sư tử. Theo nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân, ông đã tìm kiếm trên các nền tảng thương mại điện tử quốc tế lẫn trong nước nhưng tuyệt đối không tìm thấy chiếc tủ tương tự thứ hai. Những vật phẩm này không chỉ có giá trị từ góc độ học thuật mà còn mang trong mình ý nghĩa bảo tồn di sản rất cao.

Việc tạo nên chiếc tủ nhỏ độc bản với hình ảnh hai chú sư tử đòi hỏi sự hợp tác tinh tế giữa nhiều thợ remesul. Trước tiên, thợ mộc phải xây dựng một khung sườn hết sức tinh xảo; sau đó, công việc chuyển sang tay thợ sơn; và cuối cùng, đó là những vẽ vẽ nhuần nhuyễn từ các họa sĩ để thể hiện những nét vẽ độc đáo.

Nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân hiện đang tiến hành công việc biên soạn một quyển sách tư liệu hệ thống hóa, gọi là Vựng tập, dành cho bộ sưu tập này. Ông bày tỏ mong muốn rằng triển lãm này sẽ giúp đông đảo người dân tiếp cận được với sơn mài, đồng thời cung cấp cơ hội quý báu cho giới học thuật có dịp tham khảo. Theo quan điểm của ông, khi càng nhiều người cùng nhìn nhận, cùng phân tích cùng với mình, thì giá trị của bộ sưu tập sẽ được nhân cao và đem lại những lợi ích xã hội lớn lao hơn.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, một chuyên gia trong lĩnh vực này, đã nhận định rằng bộ sưu tập không chỉ sở hữu giá trị độc lập về mặt mỹ thuật mà còn đóng vai trò là một kho tàng tư liệu quý báu, phản chiếu khá toàn diện sự tiến bộ của kỹ thuật sơn mài Nam Bộ qua những giai đoạn khác nhau lịch sử. Bà kỳ vọng rằng nhà sưu tập sẽ có đơn xin công nhận một số hiện vật trong bộ sưu tập là những bảo vật quốc gia, qua đó góp sức vào việc tôn dâng và bảo vệ những giá trị di sản của ngành thủ công sơn mài.

Triển lãm sơn mài Chu tất bình dân kéo dài từ ngày 4 tháng 7 đến ngày 4 tháng 10, địa điểm tại Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ.

Theo thông tin từ ban tổ chức, nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân chuyên tâm vào lĩnh vực cổ sử và cổ địa dư. Ông có kinh nghiệm dài năm trong việc khảo cứu các tài liệu cổ của Việt Nam cũng như Trung Quốc, và đã có những phát hiện đặc biệt hết sức quan trọng giúp khẳng định chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, hiện nay lần lượt là đặc khu Hoàng Sa (Đà Nẵng) và đặc khu Trường Sa (tỉnh Khánh Hòa).

Nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân từng công tác như người hiệu đính và chú thích cho nhiều bộ biên niên sử có giá trị lớn như Minh Thực lục, Gia Định thành thông chí, đồng thời ông cũng là tác giả của rất nhiều cuốn sách về lịch sử và văn hóa. Hiện tại, ông sinh sống và làm việc tại Cái Bè, Tiền Giang (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp).