Hàng chục nghìn hồ sơ và tài sản cán bộ đi B còn mòn mỏi chờ gia đình nhận lại sau 50 năm

Những năm 1959-1975, hàng vạn cán bộ, đảng viên cùng đội ngũ trí thức, nhà văn nghệ sĩ, chuyên gia kỹ thuật thuộc các ngành khác nhau đang làm việc tại các cơ quan miền Bắc đã bí mật lên đường chi viện cho cuộc cách mạng ở miền Nam. Những người này được gọi bằng mã danh "đi B" - một nhiệm vụ cách mạng bí mật được gìn giữ kín đáo.

Trước khi khởi hành, những cán bộ này, đặc biệt là những người đến từ miền Nam tập kết ra Bắc sau Hiệp định Geneva 1954 mà không có gia đình ở phía Bắc, đã gửi lại cho Ủy ban Thống nhất Trung ương tất cả hồ sơ cá nhân, tài liệu tổ chức, huân huy chương, thư từ, nhật ký, ảnh chụp và các tài sản như vàng, sổ tiết kiệm. Lộ trình vào Nam được giữ bí mật tuyệt đối, những người tình nguyện lặng lẽ rời nơi công tác và tập kết tại các địa điểm bí mật ở Hà Nội, Hòa Bình, Hà Tây cũ.

Sau khi Ủy ban Thống nhất giải thể năm 1976, toàn bộ khối hồ sơ được chuyển về Ban Tổ chức Trung ương, rồi được bàn giao cho Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước để quản lý. Theo Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, đây là lực lượng dân sự khác với các chiến sĩ quân đội trực tiếp tham gia chiến đấu, nhưng cũng góp phần quan trọng vào sự nghiệp cách mạng.

Để giúp người dân và thân nhân cán bộ đi B tìm được hồ sơ của người thân, Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước đã xây dựng cơ sở dữ liệu, phát triển phần mềm tra cứu và đưa vào hoạt động hệ thống tra cứu trực tuyến tại địa chỉ https://www.luutru.gov.vn/hosodiB/. Bên cạnh đó, Cục đã phối hợp với các địa phương rà soát, chuyển giao danh mục và bản sao hồ sơ để hỗ trợ công tác xác minh thân nhân, giải quyết chế độ chính sách, cũng như trao trả hồ sơ và kỷ vật cho những người có công với cách mạng.

Hiện nay, hơn 72.000 hồ sơ và kỷ vật của cán bộ đi B từ 89 tỉnh, thành phố (theo địa giới hành chính từ 1945 - 1975) đang được gìn giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III. Mặc dù đã có nhiều cán bộ đi B và thân nhân nhận được hồ sơ, kỷ vật của mình, song số lượng chưa tìm được chủ nhân để bàn giao lại vẫn rất lớn, chiếm phần lớn trong tổng số lưu trữ.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua với những biến động lịch sử, công tác tìm kiếm chủ nhân gặp phải những khó khăn không nhỏ. Nhiều cán bộ đi B đã anh dũng hy sinh hoặc ra đi khi chiến tranh kết thúc. Thông tin liên lạc về thân nhân, nơi ở thay đổi qua nhiều thập kỷ; các đơn vị hành chính cũng được sắp xếp lại nhiều lần, tạo ra những trở ngại trong công tác xác minh. Điều buồn hơn cả là còn rất nhiều gia đình, con em, cháu em của những cán bộ đi B chưa bao giờ biết rằng hồ sơ, kỷ vật của người thân mình vẫn được bảo quản cẩn thận tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, đợi ngày trở về.

Riêng về số vàng được gửi lại bởi các cán bộ đi B, chỉ có 6 tài sản có hồ sơ kèm theo tên tuổi, địa chỉ của chủ nhân. Sau hơn 50 năm, Trung tâm Lưu trữ quốc gia III mới chỉ tìm được thân nhân của hai cán bộ đi B để trao lại số vàng mà chồng hoặc cha họ đã gửi, lần lượt vào năm 2017 và 2022. Một số sổ tiết kiệm cũng được tìm thấy thân nhân để trao trả, tuy nhiên những sổ này hiện chỉ còn giá trị như kỷ vật để gìn giữ.

Để thực hiện bằng lòng đối với những người có công với cách mạng, Trung tâm Lưu trữ quốc gia III đã trực tiếp trao tặng kỷ vật gốc cho 65 trường hợp. Ngoài ra, Trung tâm còn phối hợp trao tặng vàng và kỷ vật cho 150 cán bộ đi B và thân nhân thông qua các Hội nghị tri ân người có công toàn quốc và các hoạt động tri ân vào Ngày Thương binh - Liệt sĩ hằng năm. Tuy nhiên, do yêu cầu xác định đúng chủ nhân hoặc người thừa kế hợp pháp một cách nghiêm túc trước khi bàn giao, số lượng kỷ vật gốc đã trao còn hạn chế.

Hành trình đưa những hồ sơ quý báu, tài sản cá nhân của các cán bộ đi B trở về với gia đình vẫn còn là công việc dài hơi và đầy những thách thức. Các cơ quan chức năng tiếp tục nỗ lực để tìm kiếm những người thân còn sống, những người con của những anh hùng vô danh ấy, để hoàn thành những lời hứa lịch sử chưa được thực hiện đầy đủ.