Những mảnh kỷ niệm đẹp bên dòng kênh xanh Nhiêu Lộc

Trong các môn học, tôi có niềm yêu thích đặc biệt với giờ học vẽ tranh phong cảnh ngoài trời, bởi qua đó tôi có cơ hội tìm hiểu sâu sắc hơn vẻ đẹp của thiên nhiên cũng như tình cảm với thành phố nơi mình sinh sống.

Thầy giáo Hoàng Trầm, người được tôi kính trọng, luôn nhắc nhở các em rằng: "Các em nên chăm chỉ đi thực tế và ghi lại nhiều hình ảnh của quê hương mình, vì khi xã hội phát triển, những cảnh tượng độc đáo hiện tại có thể sẽ không còn tồn tại".

Tôi vẫn nhớ rõ ràng mùa hè năm 1995, khi cùng những người bạn đi vẽ tranh dọc bờ kênh Nhiêu Lộc, khu vực gần cầu Bông. Đó là lần đầu tiên tôi trực tiếp chứng kiến dòng nước đen ngầu và những dãy nhà tạm bợ, chật chội chen chúc lại với nhau.

Công việc vẽ tranh trong những ngày hè nóng nực thực sự vất vả, đặc biệt khi phải chịu đựng mùi hôi nồng từ nước đen có rác nổi lềnh bềnh. Tuy vậy, những bức tranh mà tôi hoàn thành lại thể hiện vẻ đẹp khác lạ, với những ngôi nhà lá đơn sơ xen lẫn những vườn rau muống.

Nhờ những lần thực tế đi ký họa mà tôi hiểu biết thêm về lịch sử và nguồn gốc của những địa danh ven kênh như Nhiêu Lộc, Thị Nghè, cầu Bông. Tôi cũng yêu mến thành phố này hơn nữa, với những con người lành mạnh, hòa nhã và rộng lượng.

Có một lần, một ông lão hơn 70 tuổi, sinh sống bên kênh từ trước năm 1975, thấy chúng tôi đang vẽ tranh, rồi sau đó nhìn thấy chúng tôi ăn trưa với những chiếc hộp cơm nhỏ chỉ có rau muống, ông đã mời chúng tôi vào nhà để ăn cơm và nghỉ trưa. Lý do mà ông đưa ra rất chân thành: ông quý trọng những con người đang cố gắng lưu giữ vẻ đẹp quê hương thông qua nghệ thuật. Ông kể cho chúng tôi nghe:

"Vào những năm 50, 60 của thế kỷ trước, nước trong sạch lắm. Con kênh ngày ấy rất xinh đẹp và có những bến đò phục vụ học sinh. Chúng tôi thường tắm, câu cá và hái rau ven kênh để mẹ bán ở chợ Bà Chiểu.

Đến thập niên 70, do những biến động chính trị, người dân từ khắp nơi đổ về, theo đó mọc lên hàng loạt những căn nhà tạm bợ, chật chội, và các chất thải sinh hoạt cùng nước thải từ các cơ sở sản xuất như xưởng dệt, lò mổ đều xả trực tiếp xuống kênh. Con kênh từng xinh đẹp đã trở thành một trong những địa điểm bị ô nhiễm nhất trong thành phố."

Tôi còn ghi nhớ năm 1993, các lãnh đạo thành phố đã triển khai dự án cải tạo tuyến kênh thông qua việc di dời hàng ngàn căn nhà tạm bợ ven kênh và xây dựng hai tuyến đường song song chạy dọc kênh. Tiếp đó, dự án vệ sinh và cải thiện môi trường Nhiêu Lộc - Thị Nghè được khởi động với các nội dung như nạo vét bùn, lắp đặt hệ thống cống thoát nước thải và các công trình liên quan.

Sau 10 năm thi công liên tục, công trình được khánh thành vào ngày 18 tháng 8 năm 2012, mang lại niềm vui phấn chấn cho muôn vàn người dân. Hai tuyến đường ven kênh chạy qua các phường Nhiêu Lộc, Xuân Hòa, Gia Định, Sài Gòn đã được mở rộng đáng kể.

Nhiều cây cầu mới được xây dựng, hai bên bờ kênh được trồng cỏ xanh và thảm thực vật. Những sáng sớm, trên bãi cỏ ven dòng kênh xanh này, người lớn chạy bộ rèn luyện sức khỏe còn trẻ em nô đùa vui chơi. Con kênh ô nhiễm nặng nề ngày xưa thực sự đã được hồi sinh lại.

Từ thời điểm đó đến nay, dòng kênh này liên tục truyền cảm hứng vô hạn cho công việc sáng tác nghệ thuật của tôi. Bức tranh đầu tiên trong bộ tranh "Sài Gòn những ngày giãn cách" của tôi đã giành giải A tại "Cuộc vận động sáng tác tác phẩm văn hóa nghệ thuật đề tài phòng, chống dịch bệnh COVID-19 năm 2021" và nhận bằng khen của Chủ tịch UBND TP.HCM. Bức tranh này thể hiện hình ảnh bờ kênh Nhiêu Lộc bị cách ly, phủ đầy dây giăng.

Trong những ngày tháng tăm tối đó, tình cảm thương yêu giữa người dân đã là "ánh sáng" ấm áp giúp mọi người vượt qua khó khăn. Tôi không bao giờ quên những hình ảnh trên đường Hoàng Sa, Trường Sa vốn yên tĩnh, nhưng vẫn có nhiều người dân mang theo cơm hộp, thùng bánh mì để cùng nhau chia sẻ với những người xung quanh.

Tôi rất xúc động khi cùng đông đảo người dân thả hoa đăng trên dòng kênh xanh vào một đêm tháng 11 năm 2021 để tưởng nhớ những người đã mất vì COVID-19. Những câu chuyện sâu sắc đó tôi đã chuyển tải vào các bức tranh. Khi đưa lên nền tảng Facebook, những bức tranh đó đã chạm vào trái tim rất nhiều người và lan tỏa nhanh chóng. Có lẽ vì đằng sau mỗi bức tranh là những câu chuyện chân thật về tình yêu thương con người trong thành phố mang tên Bác Hồ.

Sau khi dịch bệnh kết thúc, vào hè năm 2022, tôi đã cùng các sinh viên thực hiện một loạt tranh về công tác vệ sinh môi trường dọc tuyến kênh, từ vớt rác cho đến xử lý cá chết. Đó cũng là cách tôi gửi lời cảm ơn đến những công nhân lặng lẽ giữ cho dòng kênh luôn sạch đẹp mặc dù hàng ngày có từ 7 đến 14 tấn rác được đổ xuống.

Anh Hổ, đội trưởng Đội vệ sinh, đã chia sẻ với tôi: "Công việc của chúng tôi hết sức vất vả, nhưng biết rằng con kênh luôn sạch sẽ và mang lại sự yên tâm cho bà con, chúng tôi cảm thấy ấm lòng".

Gần đây, trong một cuộc trao đổi với Đại sứ Văn hóa Nguyễn Đình Tư, tôi có kể về những lần dẫn sinh viên đi ký họa thực tế ven bờ kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè.

Khi biết được chính cụ là người đã đề xuất đặt tên hai con đường ven kênh đẹp nhất thành phố là Trường Sa và Hoàng Sa, các bạn trẻ tỏ ra ngạc nhiên và biết ơn sâu sắc. Ông cụ 106 tuổi, quê quán Nghệ An, mỉm cười nheo mắt và nói: "Đó là điều tôi cảm thấy vinh dự nhất khi có cơ hội tri ân thành phố tình cảm này theo cách riêng của mình".

Sau hơn nửa thế kỷ mang tên Bác Hồ, TP.HCM đã trở thành trung tâm kinh tế hàng đầu, là thành phố thông minh, là thành phố nhân văn. Thời gian vừa qua, các cơ quan chính quyền đã nỗ lực không ngừng trong việc hồi sinh những dòng kênh ô nhiễm, thay đổi diện mạo đô thị toàn diện.

Thành phố đang trải qua một cuộc "lột xác" ấn tượng khi hàng loạt dòng kênh vốn bị ô nhiễm nặng như Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tân Hóa - Lò Gốm đã biến thành những khoảng xanh tươi giữa lòng đô thị. Các dự án cải tạo khác như kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên đang được tập trung để khơi thông tuyến đường thủy liên tỉnh.

Hơn 30 năm gắn bó với quê hương thứ hai, tôi đã vẽ rất nhiều tranh về những con đường, những góc phố, về những con người vùng đất miền Nam với tình cảm đôn hậu và nhân ái.

Với tôi, dòng kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè không chỉ là biểu tượng của một dự án phục vụ dân sinh, mà còn là "nhân chứng" sống của sự đổi mới của thành phố và là nguồn cảm hứng bất tận để tôi tạo ra những bức tranh phản ánh chân thực cuộc sống xung quanh.

Chúng ta đang bước vào những ngày đầu của tháng Bảy âm lịch, một khoảng thời gian mang ý nghĩa đặc biệt không chỉ với những người theo đạo Phật mà với hầu như toàn bộ người dân TP.HCM. Ngoài giá trị tâm linh, tháng này còn là thời kỳ mà tình cảm con người được thể hiện rõ rệt nhất.