Những tín hiệu báo động về rủi ro thanh khoản ngân hàng

Toàn bộ 15 ngân hàng từng trải qua các sự cố liên quan đến thanh khoản, theo hãng xếp hạng tín nhiệm FiinRatings, đều cho thấy các dấu hiệu mất cân bằng trong tài sản, tín dụng và tiền gửi từ trước khi sự cố xảy ra.

Trong lịch sử, hệ thống ngân hàng Việt Nam đã trải qua những thời kỳ khó khăn sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 cũng như trong giai đoạn 2022-2023. Theo đánh giá của FiinRatings, những biến động này cho thấy rủi ro tại một số tổ chức tín dụng có thể tích lũy trong một thời gian dài trước khi lan tỏa rộng rãi, đòi hỏi sự can thiệp từ cơ quan giám sát.

Dù các tình huống kinh tế khác nhau tác động, các sự kiện liên quan đến ngân hàng tiệm cận hoặc mất khả năng chi trả đều có một điểm tương đồng chung: sự suy thoái thường không xảy ra đột ngột.

Trước khi các sự kiện nguy cấp hoặc cần sự can thiệp của bộ máy quản lý diễn ra, các tín hiệu cảnh báo thường đã lộ diện qua sự suy giảm của chất lượng tài sản, khả năng sinh lời, tính thanh khoản, mức an toàn vốn, cấu trúc nguồn gốc vốn hoặc chất lượng quản lý.

Sau khi nghiên cứu sâu 15 ngân hàng từng mất hoặc tiệm cận mất khả năng chi trả tại Việt Nam, hãng xếp hạng tín nhiệm FiinRatings đã xác định 11 dấu hiệu cảnh báo sớm, bao gồm 5 yếu tố có thể định lượng được và 6 yếu tố chất lượng.

Các dấu hiệu có thể đo lường được phản ánh những điểm bất thường trong cơ cấu kinh doanh, thành phần tài sản - tài trợ, bộ đệm riêng vốn, chất lượng các tài sản có và tính thanh khoản.

Dấu hiệu định lượng thường xuyên xuất hiện nhất chính là sự mất cân xứng trong tốc độ tăng của tổng tài sản, dư nợ tín dụng và tiền gửi của người gửi tiền, hiện diện ở tất cả 15 ngân hàng từng tiệm cận hoặc mất khả năng chi trả.

Cụ thể, một ngân hàng nào đó đã ghi nhận tổng tài sản tăng vọt 288% trong năm 2009, chủ yếu thông qua tiền gửi và cho vay đến các tổ chức tín dụng khác, trong khi phần dư nợ cho người vay thông thường chỉ tăng 31%. Một năm sau đó, tổng tài sản rớt 9% nhưng cho vay cho người vay lại tăng 122%. Ngân hàng này tiếp tục mở rộng với tốc độ cao, tập trung tín dụng vào nhóm khách hàng có liên quan, trước khi phải được hợp nhất bắt buộc vào năm 2013.

Khoảng cách kéo dài giữa tốc độ tăng của tín dụng và tiền gửi cũng biểu hiện sự mất cân bằng trong quá trình huy động và vận dụng vốn. Khi tín dụng tăng nhanh hơn tiền gửi, ngân hàng có khả năng phải bù đắp từ những nguồn vốn kém an định, khiến rủi ro thanh khoản và tái cấp vốn gia tăng. Ngược lại, tiền gửi tăng vượt xa phần tín dụng có thể gợi ý rằng nguồn vốn chưa được tối ưu hóa hoặc bị chuyển hướng sang các tài sản có mức rủi ro cao hơn.

Một ví dụ khác mà FiinRatings đưa ra là dư nợ tín dụng tăng 9% trong năm 2011 trong khi tiền gửi của khách hàng sụt giảm cùng mức. Đến năm 2012, tín dụng tiếp tục tăng 37%, vượt xa mức tăng 12% của tiền gửi. Ngân hàng này đồng thời ưu tiên cấp vốn cho các doanh nghiệp có liên hệ và phải huy động vốn với chi phí cao hơn, trước khi gặp phải tình trạng không thể chi trả.

Bên cạnh đó, nhóm các dấu hiệu về chất lượng quan sát thấy ở những ngân hàng gặp khó khăn phản ánh mức độ thừa nhận rủi ro, cách thức huy động vốn, cấu trúc quyền sở hữu cũng như phương thức quản trị.

Những tín hiệu phổ biến và nhất quán nhất bao gồm tập trung rủi ro tín dụng, lịch sử vi phạm các quy định về quản lý và tuân thủ, cộng thêm quyền kiểm soát tập trung ở tay nhóm cổ đông cá nhân có liên quan.

Nếu các chỉ số định lượng chủ yếu thể hiện những hậu quả của rủi ro đã được tích tụ, thì các yếu tố về chất lượng có thể làm sáng tỏ nguyên nhân dẫn đến hình thành rủi ro từ bên trong. Những yếu tố này có khả năng lộ diện sớm hơn tuy nhiên khó để phát hiện vì không xuất hiện trực tiếp trên các báo cáo tài chính công khai.

Khi áp dụng bộ chỉ báo này trên 12 ngân hàng đang hoạt động, với tài liệu từ thời kỳ 2020-2025, các ngân hàng được xếp hạng cao ghi nhận tương đối ít dấu hiệu báo động. Tần suất xuất hiện của các dấu hiệu có xu hướng tăng rõ ràng ở những ngân hàng có kết quả xếp hạng thấp hơn.

Tuy nhiên, FiinRatings nhấn mạnh rằng sự xuất hiện của một hoặc vài dấu hiệu không phải là bằng chứng trực tiếp cho rằng ngân hàng đó sẽ có nguy cơ mất khả năng chi trả. Những chỉ báo này cần được xem xét kết hợp với tình trạng tài chính, mô hình hoạt động và bối cảnh đặc thù của từng tổ chức tín dụng cụ thể.